Z chwilą śmierci każdej osoby dochodzi do dziedziczenia po niej. Dziedziczenie jest to wejście jednej lub więcej osób (zwanych spadkobiercami) w sytuację prawną osoby zmarłej (zwanej spadkodawcą), co w szczególności polega na nabyciu praw i obowiązków majątkowych spadkodawcy.

Istnieją dwa sposoby dziedziczenia:

• dziedziczenie ustawowe,
• dziedziczenie testamentowe.

Różnica pomiędzy tymi sposobami dziedziczenia sprowadza się do tego, kto decyduje o tym kto będzie spadkobiercą. W przypadku dziedziczenia testamentowego krąg spadkobierców wyznacza wola spadkodawcy wyrażona w testamencie. W przypadku natomiast dziedziczenia ustawowego to przepis ustawy decyduje o tym kto jest spadkobiercą.

Ustawodawca przyznał pierwszeństwo dziedziczeniu testamentowemu. Oznacza to, że w przypadku kiedy spadkodawca przed śmiercią pozostawił po sobie ważny i skuteczny testament, to po jego śmierci dojdzie do dziedziczenia testamentowego. Dopiero wówczas kiedy taki testament nie został sporządzony, albo był wadliwy, wreszcie gdy spadkobiercy nie chcieli lub nie mogli dziedziczyć, będziemy mieć do czynienia z dziedziczeniem ustawowym.

DZIEDZICZENIE TESTAMENTOWE

Spadkobierców można wyznaczyć tylko w testamencie. Spadkodawca może powołać jedną lub więcej osób do całości lub części spadku. Co przy tym istotne spadkodawca może wskazać jako spadkobiercę dowolną osobę, nawet spoza grona rodziny. W przypadku wskazania większej liczby osób, bez określenia wielkości ich udziałów spadkowych, spadkobiercy dziedziczyć będą w częściach równych. 

Wyróżnia się następujące rodzaje testamentów:

1. testament własnoręczny (holograficzny) – jest on w całości sporządzony pismem ręcznym, opatrzony datą i podpisany przez spadkodawcę, 
2. testament notarialny – jest on sporządzony w formie aktu notarialnego u notariusza,
3. testament allograficzny – sporządzony w obecności dwóch świadków przed wójtem / burmistrzem / prezydentem miasta / starostą / marszałkiem województwa / kierownikiem urzędu stanu cywilnego.

Są jeszcze tzw. szczególne testamenty, sporządzane w szczególnych okolicznościach, które tracą moc z upływem szcześciu miesięcy od ustania okoliczności, które uzasadniały niezachowanie formy testamentu zwykłego (chyba, że przed upływem tego terminu spadkodawca zmarł). Chodzi o testament ustny (sporządzany z obawy rychłej śmierci), testament podróżny (sporządzany na polskim statku morskim lub w samolocie przed dowódcą / pilotem lub jego zastępcą), czy testament wojskowy.

Spadkodawca, który ma pełną zdolność do czynności prawnych (a więc jest pełnoletni i nie został ubezwłasnowolniony) może sporządzić testament w dowolnym momencie. Jednakże testament będzie nieważny, jeżeli został sporządzony:

1. w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli,
2. pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści,
3. pod wpływem groźby.

Unieważnienia testamentu z którejkolwiek z powyższych przyczyn można żądać tylko przez okres 3 lat od dnia dowiedzenia się o tym, a nie później niż po upływie 10 lat od śmierci spadkodawcy.

Spadkodawca może w każdej chwili odwołać zarówno cały testament, jak i jego poszczególne postanowienia. Musi on jednak w tym czasie posiadać pełną zdolność do czynności prawnych.

Odwołanie testamentu może nastąpić albo poprzez sporządzenie nowego testamentu (gdy w nowym testamencie nie zaznaczy się, że jego zamiarem jest odwołanie poprzedniego testamentu, to odwołane zostaną tylko te postanowienia poprzedniego testamentu, których nie da się pogodzić z treścią nowego testamentu) albo poprzez zniszczenie starego testamentu (lub pozbawienie go cech, od których zależy jego ważność) albo poprzez dokonanie w testamecie zmian, z których wynika wola jego odwołania.

Choć prawo cywilne przewiduje, że czynności prawne można wykonywać przez pełnomocników, to jednak nie dotyczy to możliwości sporządzenia ani odwołania testamentu. Czynności te muszą być wykonane przez spadkodawcę osobiście.

DZIEDZICZENIE USTAWOWE

W przypadku dziedziczenia ustawowego krąg spadkobierców wyznaczają przepisy. 

W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek (pod warunkiem, że nie pozostają w separacji) – dziedziczą oni w częściach równych, ale małżonek zawsze w części nie mniejszej niż 1/4. Jeżeli jakieś dziecko spadkodawcy nie dożyło chwili śmierci spadkodawcy, to udział, który by mu przypadł, przypada jego dzieciom w częściach równych. Analogiczna sytuacja występuje w przypadku dalszych pokoleń.

W braku zstępnych (dzieci, wnuków, prawnuków itp.) spadek dziedziczą małżonek oraz rodzice spadkodawcy. Udział spadkowy każdego z rodziców w takim wypadku wynosi po 1/4, a udział małżonka wynosi 1/2.

W razie braku zstępnych i małżonka spadkodawcy cały spadek przypada jego rodzicom w częściach równych.

Jeżeli jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych. Jeżeli którekolwiek z rodzeństwa spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku pozostawiając zstępnych, to udział spadkowy, który by mu przypadł przypada jego zstępnym.

Jeżeli jedno z rodziców nie dożyło otwarcia spadku i brak jest rodzeństwa spadkodawcy oraz ich zstępnych, udział spadkowy rodzica dziedziczącego w zbiegu z małżonkiem spadkodawcy wynosi połowę spadku.

W braku zstępnych spadkodawcy, jego rodziców, rodzeństwa i ich zstępnych, cały spadek przypada małżonkowi spadkodawcy.

W razie braku zstępnych, małżonka, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa spadkodawcy cały spadek przypada dziadkom spadkodawcy. Dziedziczą oni w częściach równych. Jeżeli któreś z dziadków spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego zstępnym (w ten sposób dziedziczą kuzyni spadkodawcy).

W braku zstępnych tego z dziadków, który nie dożył otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada pozostałm dziadkom w częściach równych.

W razie braku małżonka spadkodawcy i ww. krewnych, spadek przypada w częściach równych pasierbom. 

W braku małżonka spadkodawcy, jego krewnych i pasierbów, spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy. Jeżeli ostatniego miejsca zamieszkania w RP nie da się ustalić albo znajdowało się ono za granicą, spadek przypada Skarbowi Państwa.

Artykuł Dziedziczenie pochodzi z serwisu MASZ PRAWO.

Zacznijmy od przypomnienia, że w polskim prawie istnieją dwa porządki dziedziczenia – testamentowy i ustawowy. Oba są wyrazem realizacji konstytucyjnego prawa do dziedziczenia i prawa własności. Konstytucja wyraźnie stanowi, że Rzeczpospolita Polska chroni własność i prawo dziedziczenia (art. 21 ust.1 oraz art. 64 Konstytucji). Prawo dziedziczenia to nie tylko możliwość sukcesji na podstawie testamentu czy ustawy, ale przede wszystkim gwarancja na pozostanie własności danej osoby, w rękach wskazanych przez nią spadkobierców.

DZIEDZICZENIE TESTAMENTOWE 

Państwo chroni dziedziczenie przede wszystkim przez umożliwienie obywatelom zrealizowania ich woli po śmierci, a więc przez swobodę testowania. Każda osoba fizyczna, która jest pełnoletnia i ma pełną zdolność do czynności prawnych (nie jest ubezwłasnowolniona), ma prawo sporządzić testament w którym dokona rozporządzenia swoim majątkiem na wypadek śmierci. Jeżeli spadkodawca pozostawił taki testament, to wówczas dziedziczenie majątku po nim, nastąpi na podstawie testamentu- a więc w sposób zgodny z jego wolą (pomijam teraz kwestię ważności takiego testamentu bo to temat na oddzielny artykuł). Spadkodawca może w testamencie rozporządzić swoim majątkiem w sposób całkowicie dowolny – może więc wskazać inny krąg spadkobierców niż ustawowy, może ustanowić spadkobiercą osobę całkowicie obcą, może powołać do dziedziczenia jedną lub kilka albo nawet kilkadziesiąt osób w wybranym przez siebie udziale ułamkowym. A prawo gwarantuje mu ochronę realizacji wszelkich rozporządzeń wynikających z testamentu.

DZIEDZICZENIE USTAWOWE

Jeżeli natomiast spadkodawca zmarł nie pozostawiając testamentu, wówczas dziedziczenie majątku spadkodawcy odbywa się na podstawie ustawy – tj. zgodnie z porządkiem dziedziczenia uregulowanym w Kodeksie Cywilnym (Księga IV Kodeksu Cywilnego – Spadki). W tym wypadku spadek przypada osobom najbliższym spadkodawcy. Jest to przejaw realizacji zasady ochrony rodziny spadkodawcy na wypadek jego śmierci.

Dla większości z nas pewnie testament wydaje się lepszą opcją – w końcu chcemy sami zdecydować, co stanie się z naszym majątkiem po śmierci.

ALE….

Czy faktycznie możemy w nieograniczony sposób decydować o losach naszego majątku po śmierci?

Otóż nie. Testament daje nam możliwość wybrania „głównego beneficjenta/-ów” naszego majątku, ale prawo w równym stopniu co dziedziczenie, chroni też rodzinę jako podstawową jednostkę społeczną. I dlatego ustawodawca wprowadził instytucję „zachowku”. Jest to część spadku, która obowiązkowo przypada najbliższym członkom naszej rodziny, na wypadek gdybyśmy „zapomnieli” o nich w testamencie. Zachowek to taki wypracowany przez lata kompromis pomiędzy dziedziczeniem ustawowym, a testamentowym. Nawiasem mówiąc na ziemiach polskich, przez długi czas, nie znano w ogóle testamentów. Do schyłku XII w. dominowało dziedziczenie na zasadzie więzów krwi. Rodzina była wówczas nie tylko najważniejszą komórką społeczną ale i wspólnotą majątkową. Śmierć jednego z jej członków, powodowała rozłożenie jego części majątku na pozostałych. Pierwsze testamenty pojawiły się dopiero na początku XIII w.

KOMU NALEŻY SIĘ ZACHOWEK?

Zachowek należy się wyłącznie zstępnym (dzieciom, wnukom), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. A więc jak widać zachowek przysługuje tylko bardzo wąskiej grupie osób – najbliższych spadkodawcy. Co więcej – należy im się wyłącznie wówczas, gdyby w razie braku testamentu, byli powołani do spadku z ustawy.

Przykładowo:    Piotr N. (mąż i ojciec trójki dzieci) zapisuje w testamencie cały majątek swojemu koledze.

Zachowek będzie przysługiwał żonie i dzieciom ponieważ gdyby mąż nie zostawił testamentu, to oni byliby powołani do spadku z ustawy.

Zachowek nie będzie przysługiwał rodzicom spadkodawcy (mimo że są oni w ustawowej grupie uprawnionych do zachowku) ponieważ gdyby spadkodawca nie zostawił testamentu, to i tak nie byliby powołani do spadku z ustawy.

ILE WYNOSI ZACHOWEK?

Co do zasady zachowek wynosi ½ wartości udziału spadkowego który przysługiwałby uprawnionemu w przypadku dziedziczenia ustawowego. Ale jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy, albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – zachowek wynosi 2/3  wartości tego udziału.

POMINIĘCIE W TESTAMENCIE A WYDZIEDZICZENIE – JAKA RÓŻNICA?

Wreszcie dochodzimy do sedna. Tylko wydziedziczenie jest pozbawieniem prawa do zachowku! Pominięcie w testamencie nie oznacza wydziedziczenia i nie pozbawia Cię zachowku. Jeżeli nie zostałeś uwzględniony w testamencie przez członka najbliższej rodziny, a jesteś w kręgu osób uprawnionych do zachowku po tej osobie, to możesz się domagać zachowku od spadkobierców testamentowych.

POMINIĘCIE W TESTAMENCIE ≠ WYDZIEDZICZENIE

Pominięcie w testamencie = MASZ PRAWO do zachowku

Wydziedziczenie = NIE MASZ PRAWA do zachowku

KIEDY MOŻNA WYDZIEDZICZYĆ BLISKĄ OSOBĘ?

Sens wydziedziczenia wyraża się w konieczności zapewnienia możliwości wyeliminowania z obrotu prawnego sytuacji, kiedy uzyskanie korzyści ze spadku przez określoną osobę byłoby w powszechnym odczuciu niesłuszne. Wydziedziczenie pozbawia uprawnionego jakichkolwiek korzyści ze spadku. Skutki wydziedziczenia są więc drastyczne i dlatego ustawodawca przewidział możliwość wydziedziczenia wyłącznie w trzech przypadkach, tj. gdy uprawniony do zachowku:

1)         wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;

2)         dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu, wolności albo rażącej obrazy czci;

3)         uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Wbrew pozorom więc, nie jest wcale tak łatwo kogoś wydziedziczyć. Nie można pozbawić uprawnionego zachowku tylko dlatego że jesteśmy skonfliktowani albo nie utrzymujemy z nim kontaktów na własne życzenie. „Wydziedziczony” musi na to naprawdę zasłużyć. Musi dopuścić się jednego z trzech opisanych wyżej ciężkich przewinień wobec testatora, aby wydziedziczenie było skuteczne.

JAK DOKONAĆ WYDZIEDZICZENIA?

Po pierwsze oświadczenie o wydziedziczeniu musi być zawarte w testamencie. Nie ma innej możliwości wydziedziczenia.

Ustawodawca nie narzucił żadnych wymogów, co do sposobu sformułowania rozrządzenia o wydziedziczeniu w testamencie. Treść tego oświadczenia może być dowolna, byleby wynikała z niej w sposób dostateczny wola pozbawienia konkretnej osoby zachowku, z podanego przez testatora powodu.

Przyjmuje się, że spadkobierca wydziedziczony, powinien zostać wskazany, w sposób analogiczny do określenia osoby spadkobiercy powołanego do spadku . Jego tożsamość nie może budzić wątpliwości. Najlepszym rozwiązaniem jest podanie jego imienia i nazwiska.

I wreszcie  powód wydziedziczenia musi być możliwy do skonkretyzowania na podstawie testamentu. Nie można go domniemywać.

JAK PODWAŻYĆ WYDZIEDZICZENIE?

Jeżeli czujesz że zostałeś wydziedziczony w testamencie w sposób nie spełniający powyższych wymogów, tj.

1. wydziedziczenie nie zostało zawarte w testamencie
2. podstawa wydziedziczenia nie wynika wprost z testamentu
3. podstawa wydziedziczenia nie mieści się we wskazanych wyżej trzech przesłankach
4. wskazana przyczyna wypowiedzenia nie jest zgodna z prawdą

możesz a nawet powinieneś podważać wydziedziczenie poprzez domaganie się zachowku.

I JESZCZE JEDNA WAŻNA RZECZ – WYDZIEDZICZENIE JEST ZAWSZE BEZSKUTECZNE JEŻELI PO WYDZIEDZICZENIU SPADKODAWCA CI PRZEBACZYŁ!!!!!!

Choćby więc spadkodawca nie zmienił testamentu lub go nie odwołał, to wykazanie przez Ciebie faktu przebaczenia przez Spadkodawcę, skutkuje tym że nie możesz być wydziedziczony.

PODSUMOWANIE

Potoczne znaczenie terminu „wydziedziczenie” odbiega zdecydowanie od jego istoty ustawowej i nie może być utożsamiane z pominięciem w testamencie uprawnionego do zachowku. Jeżeli zostałeś (-aś) pominięta przez najbliższą osobę w testamencie to dalej możesz domagać się zachowku.

Konieczność spełnienia  rygorystycznych przesłanek wymienionych przez ustawę w celu wydziedziczenia uprawnionego powoduje, że w dużej mierze wydziedziczenia dokonane w testamentach okazują się nieskuteczne. Dlatego jeżeli masz wątpliwości odnośnie skuteczności wydziedziczenia lub potrzebujesz dodatkowych informacji, skontaktuj się poprzez poniższy formularz kontaktowy:

[contact-form-7]

Artykuł Wydziedziczenie – na czym polega i kiedy jest bezskuteczne? pochodzi z serwisu MASZ PRAWO.